محمد الريشهري
243
دانشنامه امام مهدى ( ع ) بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ ( فارسى )
با شرايط عصر غيبت صاحب الزمان عليه السلام آشنا و مأنوس شوند و بدان عادت كنند . « 1 » آغاز شدن غيبت با دورهء غيبت صغرا نيز زمينهسازى براى ورود به دورهء غيبت كبرا و تامّه بود كه ديگر ، وكيلان و نايبان خاص نيز وجود نداشتند . 2 . وظايف نهاد وكالت دقّت در اسباب و دلايل تشكيل نهاد وكالت ، وظايف اين نهاد را نيز روشن مىسازد . گفتنى است كه وظايف نهاد وكالت در ابتدا محدود بود و با مرور زمان ، گسترش يافت . وكيلان نخستين امام زمان عليه السلام ، بيشتر به عنوان كارپرداز مالى و يا رابط مالى ميان امّت و امام بودند و وظايف محدودى داشتند ؛ ولى با گذشت زمان و گسترش نهاد وكالت ، وظايف و عملكرد آنان نيز گسترش يافت و در دورهء عثمان بن سعيد ( وكيل خاص امام حسن عسكرى عليه السلام ) به اوج خود رسيد و وظايف متعدّدى براى نهاد وكالت مشخّص شد . نگاه ما در اين مجموعه ، به تمام كاركردهاى نهاد وكالت در طول دورهء فعاليت افزون بر دويستسالهء آن است . مهمترين وظيفهء نهاد وكالت ، برقرارى ارتباط ميان شيعيان و امام عليه السلام بود كه در حوزههاى متفاوت اقتصادى ، اجتماعى ، فرهنگى و سياسى ، نمود مىيافت . ساختار نهاد وكالت به گونهاى طرّاحى شده بود كه بتواند بدون دغدغه و اضطراب ، رابطهء بين امام عليه السلام و شيعيان را تسهيل كند و نياز شيعه به حضور امام عليه السلام در جامعه را برآورده سازد و آنان را در تكاليف محوّله ، يارى رساند . رساندن نامههاى حاوى سؤال و درخواست شيعيان از امام عليه السلام و تحويل پاسخ امام عليه السلام به شيعيان ، از طريق نهاد وكالت صورت مىگرفت . معمولًا جواب امام عليه السلام ذيل سؤال و در همان ورقه درج مىشد و به پرسشگر داده مىشد . از اين رو ، پاسخ امام عليه السلام با عنوان « توقيع » شهرت يافت . « 2 »
--> ( 1 ) . إثبات الوصية : ص 217 . ( 2 ) . توقيع : از ريشهء وقع به معناى اثر نهادن بر چيزى است و در اصطلاح به امضا يا متنى گفته مىشود كه در ذيل ورقه يا ضميمهء آن ، اضافه مىشود ( ر . ك : ج 4 ص 112 ( بخش پنجم : توقيعات / درآمد ) .